– Χαιρετισμός του Προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών, κ. Νικηφόρου Διαμαντούρου
– Κεντρικός ομιλητής: Πασχάλης Κιτρομηλίδης, Οι ιδεολογικές ρίζες του Νεότερου Ελληνισμού και η Ακαδημία Αθηνών (προσωρινός τίτλος)
– 1η συνεδρία: Οι απαρχές της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας στην Ακαδημία Αθηνών
Ελισάβετ Κοντογιώργη, Η συμβολή του Κωνσταντίνου Άμαντου στη μελέτη των σύγχρονών του εθνικών ζητημάτων και οι προτάσεις του για την επίλυσή τους
Σωτήρης Ριζάς: Έθνος, Κράτος και Πολιτική Ιστορία στο έργο του Διονύσιου Ζακυθηνού
– 2η συνεδρία: Η Νεότερη Ελληνική Ιστορία ως αυτοτελές γνωστικό πεδίο στην Ακαδημία Αθηνών
Μαρία Σπηλιωτοπούλου, Ελευθέριος Πρεβελάκης: Θέτοντας όρους έρευνας στην ιστορία του νεότερου ελληνισμού
Δημήτρης Αποστολόπουλος Κωνσταντίνος Σβολόπουλος: πρώτος ακαδημαϊκός στην έδρα «Ιστορία του Ελληνισμού κατά τους Νεωτέρους Χρόνους»
– 3η συνεδρία: Μνήμη, Αρχεία και προσβασιμότητα
Μαρία Καμηλάκη, Η κοινοβουλευτική μνήμη σε μετάβαση: από τις αναλογικές πρακτικές στο ψηφιακό σύμπαν και την Τεχνητή Νοημοσύνη
Κατερίνα Σπύρου, Κέντρο Πολιτισμού Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος: Μνήμη και Αποτυπώσεις
– 4η συνεδρία: Νεότερη Ιστορία και Κοινωνικές Επιστήμες
Κατερίνα Μπρέγιαννη, Ιστορία της οικονομίας ή οικονομική ιστορία; Όψεις της δημοσιονομικής σκέψης στην Ακαδημία Αθηνών κατά τον Μεσοπόλεμο
Αθανάσιος Μπαρλαγιάννης, Το πρόβλημα των απαρχών του νεοελληνικού κράτους: διεπιστημονικές προσεγγίσεις στην Ακαδημία Αθηνών
Γιώργος Καλπαδάκης, Υπόθεση Duroselle: ευρω-ιστορία και η Ακαδημία Αθηνών

Κυκλοφορία Αναμνηστικής Σειράς τεσσάρων (4) γραμματοσήμων “100 Χρόνια Ακαδημία Αθηνών” από τα Ελληνικά Ταχυδρομεία (ΕΛΤΑ)

Πανηγυρική Συνεδρία για τον εορτασμό της επετείου συμπλήρωσης 100 ετών από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών

Τετάρτη, 18 Μαρτίου 2026
Ωρα 19:00

Ομιλία
Προέδρου Ακαδημίας Αθηνών
κ. Νικηφόρου Διαμαντούρου

«Εκατό χρόνια Ακαδημίας: Από την Ιστορία στο Μέλλον. Ιστορική συνέχεια και κέντρο αξιών, σε διάλογο με την κοινωνία»

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΙΔΡΥΣΗΣ ΤΗΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ

H Aκαδημία Aθηνών ιδρύθηκε στις 18 Mαρτίου 1926 ως Ακαδημία των Επιστημών, των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών και διαιρέθηκε σε τρεις Τάξεις: Θετικές Επιστήμες, Γράμματα, Καλές Τέχνες και Ηθικές και Πολιτικές Επιστήμες.

Η ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, της οποίας η ονομασία παραπέμπει στην Ακαδημία του Πλάτωνος και στην πνευματική ακτινοβολία της αρχαίας Αθήνας, της πόλης που ο Θουκυδίδης χαρακτήρισε «πόλιν τῆς Ἑλλάδος παίδευσιν», υπήρξε η κατάληξη μακράς ιστορικής διαδρομής και επίμονων προσπαθειών που εκτείνονται σε διάστημα σχεδόν ενός αιώνα.

Από τα πρώτα χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση, με την αρχική πρωτοβουλία του 1824 έως τις συστηματικές ενέργειες του Αλέξανδρου Ρίζου-Ραγκαβή στα μέσα του 190υ αιώνα και τις μεταγενέστερες πρωτοβουλίες των αρχών του 20ου αιώνα, η ίδρυση Ελληνικής Ακαδημίας αποτέλεσε σταθερό αίτημα του πνευματικού κόσμου της χώρας.

Η συμπλήρωση εκατό ετών από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, στις 18 Μαρτίου 1926, συμπίπτει σχεδόν απόλυτα με την επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, η οποία παραδοσιακά τιμάται στις 25 Μαρτίου. Η χρονική αυτή εγγύτητα δεν αποτελεί απλώς χρονική σύμπτωση, αλλά ζωντανή υπενθύμιση της ιστορικής μας συνέχειας: από τον αγώνα για την ελευθερία έως την καλλιέργεια του πνεύματος και των γραμμάτων. Μας καλεί να ανακαλέσουμε στη μνήμη τον ηρωικό εκείνο Αγώνα Ανεξαρτησίας, τον απελευθερωτικό αγώνα ενός έθνους που διεκδίκησε και κατέκτησε την αυτοδιάθεσή του, αποτινάσσοντας την κυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και θέτοντας τα θεμέλια για τη συγκρότηση της σύγχρονης, ανεξάρτητης Ελλάδας.

Στο φως αυτής της ιστορικής παρακαταθήκης, η Ακαδημία Αθηνών στέκει ως θεματοφύλακας της εθνικής μνήμης και φάρος πνευματικής δημιουργίας, υπηρετώντας διαχρονικά με αφοσίωση τη γνώση, την επιστήμη και τον πολιτισμό. Στο έργο και την αποστολή της αντανακλάται το πνεύμα μιας ολόκληρης εποχής, που συνέδεσε άρρηκτα την εθνική ανεξαρτησία με την καλλιέργεια της παιδείας και την ανάδειξη της αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας του Ελληνισμού.

Καθοριστική ώθηση προς την πραγμάτωση της ιδέας της ίδρυσης της Ακαδημίας έδωσε το 1856 η γενναιόδωρη δωρεά του εθνικού ευεργέτη Σίμωνος Σίνα, χάρη στην οποία ανεγέρθηκε και κοσμήθηκε με τον λαμπρό γλυπτικό και ζωγραφικό του διάκοσμο το εμβληματικό νεοκλασικό μέγαρο που μέχρι σήμερα στεγάζει την Ακαδημία Αθηνών.

Η τελετή της θεμελίωσης του μεγάρου πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο του 1859, παρουσία του βασιλέα Όθωνα σηματοδοτώντας την απαρχή ενός έργου που έμελλε να συνδεθεί με την πνευματική ζωή του νεότερου Ελληνισμού. Σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα, στις 20 Μαρτίου 1887, ο αρχιτέκτονας Ερνέστος Τσίλλερ, ενεργώντας ως πληρεξούσιος των κληρονόμων του Σίμωνος Σίνα, παρέδωσε το κτήριο στον τότε πρωθυπουργό Χαρίλαο Τρικούπη. Το επιβλητικό αυτό οικοδόμημα, γνωστό έκτοτε ως «Σιναία Ακαδημία», έφερε το όνομα του μεγάλου ευεργέτη που κατέστησε δυνατή την ανέγερσή του.

Η σταδιακή θεσμική εδραίωση του κράτους, η επιθυμία ανάπτυξης των επιστημών και των γραμμάτων και εναρμόνισης με τα ευρωπαϊκά πνευματικά πρότυπα προσδιόρισαν το πλαίσιο εντός του οποίου η Ακαδημία προβαλλόταν πλέον ως καταστατικός πυλώνας για την προαγωγή της επιστημονικής έρευνας και την καλλιέργεια της πνευματικής ζωής, συνδεόμενη άμεσα με το όραμα για την πνευματική και εθνική πρόοδο της χώρας.

Το 1919, κατά τη διάρκεια της Συνδιάσκεψης της Ειρήνης των Παρισίων, και ενώ διαφαινόταν ο κίνδυνος αποκλεισμού της Ελλάδας από τη Διεθνή Ένωση Ακαδημιών, ο Ελευθέριος Βενιζέλος ανέλαβε τη δέσμευση για την ίδρυση Ελληνικής Ακαδημίας. Με το χαρακτηριστικό τηλεγράφημα «Organisez rapidement Académie» προς τον τότε Υπουργό Παιδείας Δημήτριο Δίγκα, υπογράμμισε την ανάγκη να προχωρήσει άμεσα η υλοποίηση του θεσμού που θα εξέφραζε πολιτικά το επιστημονικό και πνευματικό κύρος της χώρας.

Έτσι, στις 24 Mαρτίου 1926 το Προεδρείο της Aκαδημίας Aθηνών παρέλαβε το μέγαρο της «Σιναίας Aκαδημίας», στο οποίο την επομένη, 25η Mαρτίου, με σαφή σημασιολογική αναφορά στην επέτειο της εθνικής παλιγγενεσίας, πραγματοποιήθηκε η πανηγυρική εναρκτήρια συνεδρία της Ολομέλειας. Kατά τη συνεδρία εκείνη, ο Υπουργός Παιδείας και ακαδημαϊκός Δημήτριος Aιγινήτης έδωσε το στίγμα του σκοπού της Ακαδημίας καθώς επίσης και στα μέσα για την επιτέλεσή του.

Η ανάληψη της Προεδρίας μου συμπίπτει με τη συμπλήρωση εκατό ετών ζωής της Ακαδημίας και η χρονική αυτή σύμπτωση δεν προσφέρεται μόνο για αναδρομή, αλλά επιβάλλει βαθύ στοχασμό για το μέλλον.

Η επέτειος αυτή δηλαδή δεν αποτελεί αφορμή μνήμης: συνιστά σημείο μετάβασης από έναν αιώνα εμπειρίας σε έναν αιώνα ευθύνης.

Ας σκεφτούμε πως κατά τον αιώνα της ζωής της, η Ακαδημία διέσχισε πολέμους, πολιτικές μεταβολές και βαθιές κοινωνικές ανακατατάξεις, διατηρώντας αδιάσπαστη τη θεσμική της συνέχεια και το κύρος της.

Η αξία της δεν εξαντλήθηκε στην παραγωγή γνώσης, αλλά εκφράστηκε ουσιαστικά στη διαφύλαξη της ποιότητας του δημόσιου λόγου και στην υπεράσπιση των πνευματικών κριτηρίων, όχι ως θεσμός επικαιρότητας, αλλά ως διαχρονικός θεσμός.

Υπό αυτό το πρίσμα, το ερώτημα που ανακύπτει δεν αφορά το παρελθόν της, αλλά τον τρόπο με τον οποίο θα ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του δεύτερου αιώνα της, διασφαλίζοντας έτσι την ιστορική συνέχεια και παραμένοντας κέντρο αξιών σε συνεχή διάλογο με την κοινωνία.

Έτσι, η επέτειος δεν αποτελεί ιστορική καταγραφή, αλλά στιγμή αυτογνωσίας. Όταν ένας θεσμός συμπληρώνει έναν αιώνα ζωής, οφείλει να αποτιμήσει νηφάλια το έργο του, να αναγνωρίσει με ειλικρίνεια τα όριά του, όσα δεν πέτυχε ή όσα απαιτούν ανανέωση, και να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του μέσα σε ένα ρευστό κοινωνικό, τεχνολογικό και οικονομικό περιβάλλον.

Επιμένω πως η ιστορική μνήμη λειτουργεί ως καθρέφτης: δεν στρέφεσαι στο παρελθόν για να παραμείνεις σε αυτό, αλλά για να αντλήσεις αρχές, αξίες και εμπειρία που θα σε καθοδηγήσουν με συνέπεια στις επιλογές σου, οπότε η εκατονταετηρίδα μετατρέπεται σε σημείο μετάβασης, σε ευκαιρία στρατηγικού σχεδιασμού και σε δήλωση ταυτότητας για τον 21ο αιώνα.

Η αναδρομή δεν είναι πράξη νοσταλγίας, αλλά το ουσιαστικό ερώτημα που τίθεται ενώπιόν μας: τι μάθαμε σε αυτά τα εκατό χρόνια και πώς αυτή η γνώση μάς δεσμεύει για τα επόμενα εκατό.

Τούτο γίνεται αναγκαίο προκειμένου να εξετάσουμε με νηφαλιότητα τον τρόπο με τον οποίο οι Θεσμοί διαμορφώνουν και ενισχύουν τη σταθερότητα και δυναμική της κοινωνίας, καθώς η εμπιστοσύνη προς αυτούς οικοδομείται σταδιακά, με συνέπεια, διαφάνεια και απολογισμό, πολύ περισσότερο δε, επειδή η εμπιστοσύνη της κοινωνίας προς τους θεσμούς έχει κλονιστεί το τελευταίο διάστημα, έτσι ώστε ο ρόλος της Ακαδημίας να καθίσταται απολύτως επίκαιρος και περισσότερο αναγκαίος από ποτέ. Καλούμαστε, λοιπόν, να συμβάλουμε στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης αυτής, ως ακαδημαϊκοί, ως ερευνητές, ως εκπαιδευτικοί, ως δάσκαλοι, ως φορείς γνώσης αλλά και ως πολίτες, επαναφέροντας μια σχέση εμπιστοσύνης που δεν θα έπρεπε να τίθεται υπό αμφισβήτηση.

Ας αξιοποιήσουμε τη γνώση και τη δράση μας ώστε να αναστηλώσουμε την εμπιστοσύνη, υπενθυμίζοντας ότι αυτές δεν είναι προαιρετικά αγαθά, αλλά αέναες αξίες οικοδόμησης του παρόντος ως προϋπόθεσης του μέλλοντος, διότι η σταθερότητα δεν είναι αποτέλεσμα συγκυριακών ισορροπιών, αλλά καρπός θεσμικής ωριμότητας.

Οι θεσμοί δημιουργούν σταθερότητα διότι εγκαθιδρύουν κανόνες, διαδικασίες και πλαίσια λειτουργίας που υπερβαίνουν τα πρόσωπα και τις περιστάσεις. Δεν εξαρτώνται από τη βούληση ενός και μόνο ατόμου, αλλά εδράζονται σε μια συλλογικά αποδεκτή τάξη πραγμάτων, η οποία διασφαλίζει τη συνέχεια..

Ακριβώς όμως επειδή οι Θεσμοί αποτελούν τον πυρήνα της σταθερότητας, η σημερινή κρίση θεσμών δεν μπορεί να ιδωθεί ως μονοδιάστατο φαινόμενο· προκύπτει από τη σύμπτωση πολιτικών, κοινωνικών, τεχνολογικών και πολιτισμικών μεταβολών που δοκιμάζουν οικουμενικά πλαίσια νομιμοποίησης και εμπιστοσύνης.

Η δοκιμασία αυτή δεν ισοδυναμεί κατ’ ανάγκην με κατάρρευση· αποτελεί τουναντίον ένδειξη μετάβασης. Εκεί όπου η εμπιστοσύνη φθίνει, αναδύεται η ανάγκη επαναθεμελίωσης των θεσμών, διότι ακριβώς μέσω της θεσμικής λειτουργίας κατοχυρώνεται η νομιμότητα, ενισχύεται η εμπιστοσύνη,
διασφαλίζεται η ομαλή μεταβίβαση της εξουσίας, περιορίζεται η αυθαιρεσία και διαγράφεται ένας μακροπρόθεσμος ορίζοντας σχεδιασμού και
αποτελέσματος.

Τα ποιοτικά στοιχεία της σοβούσας κρίσης είναι η διάχυση της πληροφορίας στη ψηφιακή εποχή η οποία εντείνει την άμεση κριτική και υποκαθιστά τη νηφάλια, τεκμηριωμένη κρίση με στιγμιαίες εντυπώσεις.

Οι διευρυνόμενες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες καλλιεργούν αίσθημα αποκλεισμού, ενώ η παγκοσμιοποίηση και η μετατόπιση ισχύος σε υπερεθνικά ή μη άμεσα νομιμοποιημένα κέντρα λήψης αποφάσεων ενισχύουν την αίσθηση απόστασης ανάμεσα στον πολίτη και τους θεσμούς.

Η κρίση αντιπροσώπευσης καθίσταται εμφανής, καθώς τα παραδοσιακά πολιτικά και θεσμικά σχήματα δυσκολεύονται να εκφράσουν σύνθετες, πολυφωνικές κοινωνίες, γεγονός που ευνοεί την άνοδο λαϊκιστικών ή αντισυστημικών τάσεων.

Σε όλα αυτά προστίθεται μια βαθύτερη πολιτισμική μετατόπιση: η μετάβαση από σταθερές συλλογικές ταυτότητες σε πιο ρευστά και ατομικιστικά πρότυπα.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ρευστότητας, καθίσταται σαφές ότι οι Θεσμοί δεν μπορούν να εδράζονται στη βούληση του ενός, αλλά στη σύμπραξη των πολλών γύρω από κοινά αποδεκτές αρχές και αποδεκτούς κανόνες.

Σε αυτή την προοπτική θεσμικής ανανέωσης και ουσιαστικής εξωστρέφειας εντάσσεται και ο νέος Οργανισμός της Ακαδημίας, ο οποίος διευρύνει τον τρόπο με τον οποίο ο θεσμός μπορεί να συμβάλει στον δημόσιο βίο.

Η συμβολή της Ακαδημίας είναι να διατυπώνει τεκμηριωμένες γνώμες για ζητήματα ευρύτερου ενδιαφέροντος που αφορούν την Πολιτεία και την κοινωνία, παρεμβαίνοντας στον δημόσιο διάλογο δια του Κανονισμού της. Τούτο έχει ήδη τεθεί σε εφαρμογή μέσα από θεσμική συνεργασία με τη Βουλή των Ελλήνων, στο πλαίσιο Μνημονίου Συνεργασίας που υπέγραψε ο Πρόεδρος της Βουλής κ. Νικήτας Κακλαμάνης με τον Προέδρο της Ακαδημίας κ. Μιχάλη Τιβέριο τον Νοέμβριο του 2025. Αναφέρω λέξη προς λέξη από το κείμενο του μνημονίου: «Η Ακαδημία Αθηνών θέτει, χωρίς οποιοδήποτε αντάλλαγμα, στη διάθεση της Βουλής τις επιστημονικές γνώσεις και τις θέσεις των Τακτικών Μελών της». Συνεπώς, η συνεργασία αυτή δεν αποσκοπεί στην υποκατάσταση της πολιτικής κρίσης ή της δημοκρατικής διαδικασίας, ούτε αξιώνει ρόλο στη λήψη των πολιτικών αποφάσεων. Αντιθέτως δημιουργεί σωρευτικό αποτέλεσμα. Με αυτό τον τρόπο αποδεικνύεται η εξωστρέφεια της ταυτότητας της Ακαδημίας. Είναι προφανές ότι η εξωστρέφεια αποτελεί στρατηγική επιλογή και ουσιαστικό μοχλό θεσμικής ενδυνάμωσης.

Με άλλα λόγια, η εξωστρέφεια:

• είναι η γέφυρα που συνδέει τους θεσμούς με την κοινωνία, το διεθνές περιβάλλον και τις κοινότητες γνώσης,

• είναι η ενεργή συμμετοχή στον παγκόσμιο διάλογο, η ανταλλαγή ιδεών και η μάθηση από διαφορετικούς πολιτισμούς και θεσμούς,

• είναι η ψηφιακή ορατότητα που μετατρέπεται σε εργαλείο διαφάνειας και εμπιστοσύνης,

• είναι η προσαρμοστικότητα και η ευαισθησία απέναντι σε κάθε κοινωνική και πολιτισμική ιδιαιτερότητα,

• είναι η στρατηγική συνεργασία, που αναγνωρίζει ότι η επιτυχία απαιτεί δίκτυα, συνέργειες και ανοιχτά κανάλια επικοινωνίας με ηγέτες, οργανισμούς και κοινότητες σε διεθνές επίπεδο.

• είναι η ικανότητα να συνδυάζεις όλα αυτά τα στοιχεία ταυτόχρονα, ώστε κάθε πρωτοβουλία να αφήνει μετρήσιμο, ουσιαστικό αποτύπωμα.

Κοντολογίς, η εξωστρέφεια της Ακαδημίας είναι η φυσική συνέχεια ενός μακρού δρόμου, που αναδεικνύει το κέντρο των αξιών της ως σταθερό και αδιάσπαστο.

Με αυτόν τον γνώμονα, η επετειακή χρονιά της Ακαδημίας ξεδιπλώνεται μέσα από μια ακολουθία δράσεων που θέτουν τη γνώση σε δημιουργικό διάλογο με τη δημόσια ζωή, αγγίζουν τον πολιτισμό και αντηχούν στις μνήμες που συνθέτουν τη συλλογική μας διαδρομή και ταυτότητα.

Ενδεικτικά αναφέρω ορισμένες δράσεις:

• Σε συνδιοργάνωση με τη Βουλή των Ελλήνων θα παρουσιαστεί η μεγάλη ετήσια Έκθεση, μια πρωτοβουλία με ισχυρό συμβολισμό, όπου ο πνευματικός θεσμός επαναφέρει τον διάλογο με τον πυρήνα της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, γεφυρώνοντας την απόσταση που έως σήμερα δημιούργησε η αδύναμη επικοινωνία ανάμεσα στην επιστημονική σκέψη και τη δημόσια ζωή.

• Στις 9 Μαΐου, Ημέρα της Ευρώπης, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών θα υποδεχθεί την επετειακή συναυλία της Ακαδημίας Αθηνών υπό τη διεύθυνση του ακαδημαϊκού Λεωνίδα Καβάκου, προβάλλοντας τη Μουσική ως γέφυρα ειρήνης.

Σε αυτό το σημείο, με αφορμή την αναφορά μου στην ετήσια Έκθεση στη Βουλή και την επετειακή συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τους σημαντικούς συνεργάτες μας: την ΕΡΤ για την προβολή και επικοινωνία των εκδηλώσεων και δράσεων των 100 ετών, τα Ελληνικά Ταχυδρομεία (ΕΛΤΑ) για την αναμνηστική σειρά τεσσάρων γραμματοσήμων και την Τράπεζα της Ελλάδος για το Νομισματικό της Πρόγραμμα και την έκδοση συλλεκτικού νομίσματος των 2 ευρώ, αφιερωμένου στην επέτειο της Ακαδημίας Αθηνών. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, το οποίο, με αφορμή τον εορτασμό της επετείου 100 χρόνων από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, υποδέχεται στις 9 Μαΐου 2026, τιμής ένεκεν, τα μέλη της Ακαδημίας Αθηνών στη συναυλία της Ορχήστρας Philharmonia του Λονδίνου, με τον Λεωνίδα Καβάκο στη μουσική διεύθυνση, με αποκλειστικό χορηγό την Τράπεζα Πειραιώς.

Συνεχίζοντας την ομιλία μου στην ίδια λογική, η Ακαδημία οριοθέτησε πέντε διακριτούς αλλά αλληλένδετους πυλώνες δράσης, τους οποίους αναφέρω συνοπτικά στη συνέχεια.

Ο πρώτος συνιστά ένα νέο υπόδειγμα διακυβέρνησης της ελληνικής κοινωνίας, εστιάζει στην ποιότητα των θεσμών, στη λογοδοσία, στην εμπιστοσύνη και στα ανθρώπινα δικαιώματα, λαμβάνοντας το κράτος δικαίου ως δεδομένο.

Ο δεύτερος πυλώνας, η παιδεία, ως μακροπρόθεσμη εθνική επένδυση, η οποία δεν περιορίζεται απλώς στη μετάδοση γνώσεων που στοχεύει στην κριτική σκέψη, την φιλομάθεια και την επαναπρόσληψη των αξιών από τη νέα γενιά, αλλά συνδέει άμεσα την Παιδεία με τον πυλώνα του δημογραφικού.

Συνεπώς, το δημογραφικό ζήτημα, ο τρίτος πυλώνας, αναδεικνύεται ως πρόκληση υπαρξιακών διαστάσεων, καθώς η συνεχής γήρανση και η μείωση του πληθυσμού έχουν σοβαρές επιπτώσεις όχι μόνο στην οικονομία, την αγορά εργασίας και το ασφαλιστικό σύστημα, αλλά και στη διαγενεακή ισορροπία. Χρειαζόμαστε έναν τεκμηριωμένο και νηφάλιο δημόσιο διάλογο για δημογραφικές τάσεις, για μακροπρόθεσμες και βιώσιμες λύσεις, για στήριξη της οικογένειας, αλλά και για ενσωμάτωση ουσιαστικού μεταναστευτικού δυναμικού με τρόπο που διασφαλίζει τα πολιτιστικά και κοινωνικά μας χαρακτηριστικά ώστε η κοινωνία μας να παραμένει σταθερή, δίκαιη και ανανεώσιμη.

Ο τέταρτος πυλώνας, η κλιματική κρίση (δεν μιλάμε πλέον για «αλλαγή») και η πολυεπίπεδη πρόκληση που τη συνοδεύει — περιβαλλοντική, κοινωνική και οικονομική — καλεί σε διεπιστημονικές προσεγγίσεις και πολιτικές ανθεκτικότητας, ξεκινώντας από την ορθολογική διαχείριση των οικοσυστημάτων και των φυσικών πόρων, αλλά και από το σχεδιασμό πόλεων ικανών να αντέξουν στις νέες συνθήκες. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν είναι απλά μια αποσπασματική υποχρέωση. Τουναντίον, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ποιότητα ζωής και την ευημερία των ανθρώπων, καθιστώντας σαφές ότι η ενεργή διαφύλαξη και σωστή αξιοποίηση των οικοσυστημάτων της φύσης αποτελεί θεμέλιο για την κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική σταθερότητα.

Τέλος, η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί ως εγκάρσιος άξονας, διαπερνώντας όλους τους προηγούμενους πυλώνες, από τον τρόπο διακυβέρνησης και την αγορά εργασίας, μέχρι το δημογραφικό και την προστασία του περιβάλλοντος, υπογραμμίζοντας ολοκληρωμένες, συστημικές και μακρόπνοες στρατηγικές. Προσφέρει πρόοδο, αλλά εγείρει ηθικά διλήμματα και θεσμικές προκλήσεις για το αν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αξιοποιηθεί υπεύθυνα από το κράτος και την οικονομία, αν θα προστατευτούν έγκαιρα τα προσωπικά δεδομένα και τα δικαιώματα των πολιτών, αν το εργατικό δυναμικό προετοιμάζεται σωστά και, κυρίως, αν το εκπαιδευτικό σύστημα είναι έτοιμο να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ψηφιακής εποχής. Η απάντηση απαιτεί συντονισμό, υπευθυνότητα και γνώση, ώστε η Τεχνητή Νοημοσύνη να αποτελέσει εργαλείο προόδου και κοινωνικής ευημερίας, χωρίς να υπονομεύονται οι θεσμοί, οι αξίες και τα δικαιώματα των ανθρώπων.

Με αυτούς τους πυλώνες, καθώς και γενικότερα με άλλες πρόσθετες εκδηλώσεις, η Ακαδημία Αθηνών εισέρχεται στη νέα εκατονταετία της για να επιβεβαιώσει τον ρόλο της ως θεσμός που, όχι απλώς παρατηρεί, αλλά εμπνέει και κατευθύνει, λειτουργώντας με νηφάλια σκέψη και τεκμηρίωση, μακροπρόθεσμα, με ψυχραιμία και μετρημένη αποφασιστικότητα, προσαρμοζόμενη στα νέα δεδομένα και αναδεικνύοντας τη σημασία του Πολιτισμού και της Γνώσης για την προώθηση της συνεργασίας, της υπευθυνότητας και της προόδου με ουσιαστικό αντίκτυπο για την κοινωνία, σε έναν κόσμο που αλλάζει συνεχώς.

Φτάνοντας στο τέλος της ομιλίας μου, επιτρέψτε μου να επιστρέψω στην αρχή, εκεί όπου ανέφερα τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τη δέσμευσή του για την ίδρυση της Ελληνικής Ακαδημίας με το χαρακτηριστικό τηλεγράφημα: «Organisez rapidement Académie».

Το rapidement δεν υπήρξε απλώς μια χρονική σύσταση· υπήρξε έκφραση πολιτικής διορατικότητας και συνείδησης ότι η γνώση, η θεσμική οργάνωση και το πνευματικό κύρος αποτελούν όρους διεθνούς παρουσίας και εθνικής αυτοπεποίθησης.

H ίδια προτροπή διατηρεί την επικαιρότητά της: η Ακαδημία Αθηνών οφείλει να παραμένει εξωστρεφής, ενεργή και παρούσα, ώστε η γνώση και το κύρος της να συμπορεύονται με τις ανάγκες της εποχής και να ενισχύουν τη θέση της χώρας στον διεθνή πνευματικό διάλογο.

Με βαθύ σεβασμό στο όραμα και την αποφασιστικότητα του Ελευθέριου Βενιζέλου, και αναλογιζόμενος τη σημασία της αποστολής που εκείνος ανέλαβε πριν από έναν αιώνα και την εμπιστοσύνη που έδειξε στη δύναμη της γνώσης και της ακαδημαϊκής θεσμικής δράσης, και με την ίδια ευθύνη και αίσθηση καθήκοντος, μιλώ εκ μέρους όλης της σημερινής ακαδημαϊκής κοινότητας, όπως οι καιροί επιτάσσουν, επαναλαμβάνοντας το μήνυμα που εκείνος έστειλε:

«Organisez rapidement une Académie ouverte et influente»
«Οργανώστε γρήγορα μια Ακαδημία ανοιχτή και επιδραστική»

Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας

Πανηγυρική Συνεδρία για τον εορτασμό της επετείου συμπλήρωσης 100 ετών από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών

Τετάρτη, 18 Μαρτίου 2026
Ωρα 19:00

Ομιλία
Γενικού Γραμματέως της Ακαδημίας Αθηνών
Καθηγητή Αντωνίου Ρεγκάκου

«Το τελευταίο καταφύγιο της επιστήμης και ο πλέον ανεξάρτητος θεσμός του κράτους».
Μια παλιά επίκαιρη ιδέα της Ακαδημίας

Λίγοι είναι οι θεσμοί που είναι τόσο χαρακτηριστικοί για ό,τι συνηθίζουμε να ονομάζουμε «δυτικό» και «ευρωπαϊκό» πολιτισμό όσο η ακαδημία. Τούτο συμβαίνει επειδή ο θεσμός αυτός είναι συνυφασμένος με ένα άλλο φαινόμενο που συνδέεται επίσης στενά με τον πολιτισμό της ηπείρου μας: την γνώση, και ειδικότερα την ιδιαίτερη εκείνη μορφή γνώσης, την οποίαν αποκαλούμε επιστήμη. Με αφορμή την συμπλήρωση ενός αιώνα από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, θα ήταν χρήσιμο να αναδειχθεί ή να υπενθυμιστεί ο λόγος για τον οποίον ο θεσμός της ακαδημίας ανήκει στα στοιχεία που συγκροτούν την πολιτιστική ταυτότητα της Ευρώπης. Στην προκειμένη περίπτωση ο πιο πρόσφορος και ευσύνοπτος τρόπος για να συμβεί αυτό είναι μια πολύ αδρή παρουσίαση ορισμένων κρίσιμων στιγμών από την ιστορική πορεία της λέξης και της έννοιας «ακαδημία».

«Ακαδημία», ως γνωστόν, αποκαλείτο η σχολή που είχε ιδρύσει ο Πλάτων το 387 π.Χ. στην ομώνυμη περιοχή των αρχαίων Αθηνών, η οποία βρισκόταν εκτός των τειχών της πόλης και όφειλε το όνομά της στον επώνυμο μυθικό ήρωα Ακάδημο ή Εκάδημο [ἐκάς+δῆμος: «μακράν του πλήθους, της αγοράς»]. Σύμφωνα με τις σχετικές πηγές επρόκειτο για μια απόμερη ειδυλλιακή τοποθεσία με πυκνή βλάστηση, άφθονα νερά, λατρευτικά κτίσματα και γυμναστήριο. Δεν διαθέτουμε άμεσες μαρτυρίες για την μορφή που είχε η διδασκαλία και η μάθηση στην πλατωνική ακαδημία, είναι ωστόσο σχεδόν βέβαιο ότι δεν πρέπει να ήταν πολύ διαφορετική από την συζητητική-διαλεκτική «μέθοδο» που ακολουθεί ο Πλάτων στο γραπτό του έργο, τους «διαλόγους» του, οι οποίοι με την σειρά τους αποτελούν μια λογοτεχνική επεξεργασία του τρόπου που φιλοσοφούσε και «δίδασκε» ο Σωκράτης. Η φιλοσοφική δραστηριότητα του Σωκράτη, όπως παρουσιάζεται στο έργο του μαθητή του, εκδηλώνεται άμεσα και φυσικά στο πλαίσιο τυχαίων συναντήσεων και απορητικών συζητήσεων στην καθημερινή, προθεωρητική ή προφιλοσοφική ζωή, δηλαδή στον λεγόμενο βιόκοσμο. Το θέμα εδώ δεν είναι η επιτυχής υπεράσπιση ή αντίκρουση μιας φιλοσοφικής θέσης και η κατατρόπωση των συνομιλητών, αλλά η σύμπραξή τους μέσω λόγων και αντιλόγων στην διατύπωση κρίσιμων ερωτημάτων και στην αναζήτηση της αλήθειας.

Σε τούτο το «σωκρατικό» πνεύμα, το οποίο θέτει όλο και πιο βαθιά ερωτήματα και επιδιώκει μια όλο και βαθύτερη γνώση μέσω μιας συλλογικής, διαλογικής-διαλεκτικής διεργασίας αμοιβαίου ελέγχου και κριτικής, αποσκοπεί ο Πλάτων με την ίδρυση της Ακαδημίας του: στην οργάνωση και την καλλιέργειά του σε ένα φιλο-σοφικό κοινόβιο, σε ένα κοινόβιο δηλαδή που διέπεται από την αλληλοαναγνώριση των μελών του, την φιλία μεταξύ τους και την αγάπη τους για την σοφία, την ανεκτικότητα και την απουσία αυστηρών κανόνων και οποιουδήποτε είδους δογματισμού. Τούτο το πνεύμα είναι που θέλει να γνωρίσει τόσο την φύση ενός μεμονωμένου πράγματος όσο και ολόκληρου του κόσμου, που δεν θέτει μόνο το ερώτημα αν κάτι είναι αληθές ή ψευδές, αγαθό ή κακό, ωραίο ή άσχημο, αλλά και τί είναι η ίδια η αλήθεια και η γνώση, η ίδια η αγαθότητα, η δικαιοσύνη και η ηθικότητα ή το ίδιο το κάλλος αυτό καθαυτό. Από τούτο το πνεύμα πήγασε και η φιλοσοφία και κατόπιν και η επιστήμη στην ευρωπαϊκή τους μορφή, οι οποίες έχουν το νόημα και το σκοπό τους στον ίδιο τους τον εαυτό.

Η Πλατωνική Ακαδημία απέκτησε μεγάλη αίγλη όσο ζούσε ο ιδρυτής της. Τα μέλη της δεν ήταν μόνο φιλόσοφοι, αλλά και διάσημοι μαθηματικοί, αστρονόμοι, μουσικοί, ζωολόγοι και βοτανολόγοι που συμμετείχαν στις έρευνες και τις συζητήσεις της σχολής, οι οποίες αφορούσαν και την ενότητα της γνώσης και των επιστημών. Η Ακαδημία εξακολούθησε να υπάρχει και μετά τον θάνατο του Πλάτωνα (347 π.Χ.) μέχρι το πρώτο τρίτο του 6ου μεταχριστιανικού αιώνα. Σε όλη αυτή την περίοδο διατήρησε το όνομά της, αλλά το περιεχόμενο της διδασκαλίας στην σχολή μεταβλήθηκε. Κρίσιμη σταθμό στην ιστορική της πορεία αποτελεί η πρόσληψή της από τον λατινόφωνο κόσμο, και ειδικότερα από τον Κικέρωνα και τον Αυγουστίνο.

Ο Κικέρων επισκέπτεται την Αθήνα και την σχολή του Πλάτωνα το 79 π.Χ., δηλαδή επτά χρόνια μετά την καταστροφή της πόλης και της πλατωνικής Ακαδημίας από τον Σύλλα. Η επίσκεψη τούτη προκαλεί βαθιά εντύπωση στον Ρωμαίο ρήτορα και στοχαστή και αφήνει τα ίχνη της στην ζωή και την λογοτεχνική παραγωγή του. Αυτό όμως που τον εντυπωσιάζει δεν είναι, όπως ίσως θα προσδοκούσε κανείς, ο Πλάτων και το έργο του, αλλά προπαντός ο φιλόσοφος και δεινός ρήτορας Καρνεάδης, ο οποίος εγκαινιάζει την περίοδο της «Νέας» Ακαδημίας και ολοκληρώνει την στροφή του Πλατωνισμού προς τον σκεπτικισμό. Η επιρροή αυτή τεκμηριώνεται από το γεγονός ότι ο Κικέρων κατά την εν λόγω περίοδο υιοθετεί την σκεπτικιστική γνωσιοθεωρία και την σύνδεση της φιλοσοφίας με την ρητορική που εισήγαγε στην Ακαδημία – παραβιάζοντας την αυστηρή διάκρισή τους από τον Πλάτωνα– ο Καρνεάδης, ενώ ιδρύει στο αγρόκτημά του στο Tusculum και μια δική του «Ακαδημία», όπου, ακολουθώντας το πρότυπο της Νέας Ακαδημίας, συζητά με τους εταίρους του τα πρωϊνά θέματα ρητορικής και τα απογεύματα φιλοσοφικά προβλήματα. «Ακαδημία» ονομάζει τέλος ο Κικέρων και το αγρόκτημά του στους Ποτίολους, στο οποίο συγγράφει τους διαλόγους του για τον ακαδημεικό σκεπτικισμό (Academica). Στον Κικέρωνα η φιλοσοφία της Ακαδημίας παρουσιάζει, επομένως, έντονα σκεπτικιστικά χαρακτηριστικά, ενώ είναι εμφανής και η τάση του να ταυτίσει την σοφία (sapientia) με την ευφράδεια (eloquentia). Η τάση αυτή, η οποία αγνοεί την κριτική που άσκησε ο Πλάτων στην ρητορική, οδήγησε σε μια στρεβλή πρόσληψη της πλατωνικής φιλοσοφίας και της αρχαίας Ακαδημίας από την Αναγέννηση.

Τέσσερις περίπου αιώνες αργότερα, το 386 μ.Χ., ο νεαρός και νεοφώτιστος Αυγουστίνος αντικρούει στο έργο του Contra Academicos τη σκεπτικιστική θέση που διατυπώνει ο Κικέρων στα Academica του, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος δεν μπορεί να γνωρίσει με βεβαιότητα την αλήθεια, ενώ παράλληλα υποστηρίζει ότι κάτι τέτοιο μπορεί να ισχύει στο πεδίο της φιλοσοφικής γνώσης, δεν ισχύει όμως στο πεδίο της χριστιανικής πίστης και της αποκάλυψης. Οι αντιλήψεις αυτές του ιερού Αυγουστίνου οδήγησαν τον μεταγενέστερο μεσαιωνικό στοχασμό στην παρερμηνεία της Ακαδημίας και στη σύνδεσή της με αιρετικές διδασκαλίες, εμποδίζοντάς τον έτσι να διακρίνει και να αξιοποιήσει τα σημεία σύγκλισης της πλατωνικής φιλοσοφίας με την χριστιανική θεολογίας. Παράλληλα η εξέλιξη τούτη προλείανε το έδαφος για την επικράτηση του σχολαστικού αριστοτελισμού στον ύστερο μεσαίωνα.

Η εποχή της ακμής των ακαδημιών στη Δύση ξεκινά με την Αναγέννηση και τον Ουμανισμό στην Ιταλία και συνδέεται, μεταξύ άλλων, με την κριτική του σχολαστικισμού και του δογματισμού των μεσαιωνικών πανεπιστημίων. Στο πλαίσιο της στροφής τους προς την αρχαία λατινική και ελληνική γραμματεία οι αναγεννησιακοί ουμανιστές επαναφέρουν στο προσκήνιο την Ακαδημία αρχικά υπό την κικερώνεια μορφή της, η οποία, όπως είδαμε, χαρακτηρίζεται από τον σκεπτικισμό, την σύγκλιση φιλοσοφίας και ρητορικής, καθώς και την συνεπακόλουθη κυριαρχία του –ρητορικού ως επί το πλείστον– διαλόγου. Πρωτεργάτης αυτής της διεργασίας είναι ο Πετράρχης, ο οποίος όχι μόνο εντοπίζει και δημοσιεύει τα συγγράμματα και τις επιστολές του Κικέρωνα που πραγματεύονται το θέμα της Ακαδημίας, αλλά σχεδιάζει ήδη το 1349 και την ίδρυση ενός κοινoβίου ουμανιστικών σπουδών, η οποία ματαιώνεται μόνο και μόνο επειδή στο μεταξύ ξεσπά η επιδημία της μαύρης πανώλης.

Με τον Κικέρωνα πρωτίστως συνδέονται και τα πρώτα μορφώματα, τα οποία οι αναγεννησιακοί ουμανιστές αποκαλούν «ακαδημία», καθώς πρόκειται για τις συνευρέσεις τους που λαμβάνουν χώρα σε τακτά χρονικά διαστήματα σε μια ιδιωτική κατοικία με σκοπό την ανάγνωση αρχαίων κειμένων και την συζήτηση φιλοσοφικών και ρητορικών θεμάτων. Ό,τι τους προσελκύει στην λέξη academia δεν είναι άλλωστε το νοηματικό της περιεχόμενο, αλλά ο αρχαιοπρεπής τύπος και ήχος της που απέχει πολύ από την «βαρβαρότητα» μεσαιωνικών λεξιπλασιών όπως «universitas» ή «studium». Παρόμοιο χαρακτήρα είχε και η γνωστή Ακαδημία του μεταφραστή του Πλάτωνα και νεοπλατωνικού φιλοσόφου Marsilio Ficino στην Φλωρεντία, η οποία ιδρύθηκε στην δεκαετία του 1460. Ήταν ένας άτυπος σύνδεσμος μια σειράς λογίων ουμανιστών που συνευρίσκονταν ως «εταίροι» (socii) υπό την προεδρία του Ficino και δεν προσέφεραν διδασκαλία. Ο κύκλος διαλύθηκε μετά τον θάνατο του ιδρυτή της το 1499.

«Εταιρείες» ουμανιστών λογίων όπως η προηγούμενη αποτελούν ένα μόνο από τα πολλά είδη ακαδημιών που αναπτύχθηκαν στην Ιταλία και κατόπιν διαδόθηκαν σε όλη την Ευρώπη, συνδέθηκαν και συνεργάστηκαν μεταξύ τους συγκροτώντας την λεγόμενη respublica literaria, την οποίαν θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς ως μια ενιαία Ευρωπαϊκή Ακαδημία. Εδώ δεν μπορούμε να αναφερθούμε ούτε καν υπαινικτικά σε τούτο το σπουδαίο κεφάλαιο της ευρωπαϊκής ιστορίας, στο οποίο, ως γνωστόν, διαδραμάτισαν έναν κρίσιμο ρόλο και Έλληνες λόγιοι από το Βυζάντιο όπως ο Ιωάννης Αργυρόπουλος, ο Πλήθων ή ο Βησσαρίων. Η παρουσίασή του αξίζει μια ιδιαίτερη πραγματεία, καθώς στην περίοδο αυτή αναδείχθηκε, μεταξύ άλλων, η καθοριστική σημασία της επιστημονικής γνώσης, ιδίως της προερχόμενης από τον τομέα των φυσικών επιστημών –στην ανάπτυξη των οποίων συνέβαλαν σημαντικά και οι αφιερωμένες σε αυτές ακαδημίες– για την δημιουργία, την αύξηση και την διατήρηση κρατικής ισχύος. Θα παρουσιάσουμε όμως επιγραμματικά, κάνοντας ένα άλμα τριών περίπου αιώνων, την περί ακαδημίας αντίληψη του Γερμανού γλωσσολόγου και φιλοσόφου Wilhelm von Humboldt, η οποία διατηρεί μέχρι σήμερα την εγκυρότητα και την επικαιρότητά της.

Η αντίληψη αυτή αναπτύσσεται στη μελέτη Über die innere und äußere Organisation der höheren wissenschaftlichen Anstalten in Berlin («Σχετικά με την εσωτερική και εξωτερική οργάνωση των ανώτατων επιστημονικών ιδρυμάτων στο Βερολίνο»), μελέτη που ο Humboldt συνέταξε το 1810 όταν κλήθηκε να αναλάβει εκτελεστικό πολιτικό ρόλο στην μεταρρύθμιση του πρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος μετά την ήττα της χώρας από τον Ναπολέοντα το 1806. Η μεταρρύθμιση τούτη, η οποία σχεδιάστηκε και εν μέρει εφαρμόστηκε από τον ίδιο, περιελάμβανε τόσο την ίδρυση ενός νέου Πανεπιστημίου στο Βερολίνο το 1809–1810, το οποίο φέρει σήμερα το όνομά του, όσο και την αναδιοργάνωση της ήδης υπάρχουσας Ακαδημίας της πρωσικής πρωτεύουσας. Ιδεολογικά, ο Humboldt κινείται ανάμεσα στον ύστερο Διαφωτισμό, τον γερμανικό ιδεαλισμό και τον ρομαντισμό της Ιένας· εκεί συνδέθηκε με τον Fichte, τους αδελφούς Schlegel, τον Goethe και κυρίως τον Schiller. Το κείμενο συμπυκνώνει το νεοανθρωπιστικό ιδεώδες της Bildung, της παιδείας: ενότητα έρευνας και διδασκαλίας, καλλιέργεια της προσωπικότητας και σχετική αυτονομία της επιστήμης απέναντι στο κράτος και στη στενή χρησιμοθηρία, με άλλα λόγια θεσμός ελεύθερης αναζήτησης αλήθειας και δημόσιας γνώσης.

O Humboldt είναι ένας από τους λίγους θεωρητικούς που επιχειρεί μια συστηματική προσέγγιση στον θεσμό της ακαδημίας, η οποία στηρίζεται στις έννοιες της ελευθερίας, της παιδείας και της επιστήμης. Στο ιεραρχικό σύστημα που προκύπτει από την συμπλοκή τούτων των εννοιών η ακαδημία συγκροτεί μαζί με το πανεπιστήμιο και τα «επικουρικά ιδρύματα» (εργαστήρια, αστεροσκοπεία, βοτανικοί κήποι κ.τ.ό.) την ανώτατη βαθμίδα του. Ωστόσο και μεταξύ των τριών αυτών υπάρχει μια ιεράρχηση με κριτήριο τον βαθμό ανεξαρτησίας και αυτονομίας τους. Την κατώτατη βαθμίδα καταλαμβάνουν τα επικουρικά ιδρύματα, τα οποία χρησιμοποιούνται από τους δύο άλλους θεσμούς για ερευνητικούς σκοπούς. Το πανεπιστήμιο βρίσκεται στην δεύτερη βαθμίδα στο μέτρο που συνδυάζει έρευνα και διδασκαλία, συνδεόμενο πιο στενά με τον πρακτικό βίο και με τις ανάγκες του κράτους. Η ανώτατη βαθμίδα, τέλος, ανήκει στην ακαδημία, η οποία διαθέτει τον μέγιστο βαθμό ανεξαρτησίας και αυτονομίας επειδή, πρώτον, καθορίζει μέσω εκλογής η ίδια τα μέλη της, και επειδή, κατόπιν και κυρίως, ασχολείται αποκλειστικά και μόνο με την έρευνα, την παραγωγή και την αξιολόγηση νέας επιστημονικής γνώσης έχοντας απαλλαγεί από οποιαδήποτε άλλα καθήκοντα. Με άλλα λόγια: Επειδή η ακαδημία είναι μια «εταιρεία», στην οποία έχει ανατεθεί η αξιολόγηση του επιστημονικού έργου όλων των άλλων και αποτελεί έτσι το «πεδίο ελευθερίας της επιστήμης», «πρέπει», όπως σημειώνει ο γερμανός θεωρητικός, «να είναι το σωματείο που διαθέτει την μέγιστη δυνατή ανεξαρτησία από το κράτος», έστω και αν χρηματοδοτείται από αυτό. Η άποψη αυτή δεν είναι μια ρομαντική υπερβολή, αλλά μια τολμηρή πολιτική και παιδαγωγική θέση για το τι χρειάζεται η γνώση ώστε να παραχθεί και να παραμείνει αληθινή. Ωστόσο, οι απόψεις του Humboldt δεν πρέπει να διαβαστούν απλοϊκά ως πρόταση για πλήρη αποκοπή της επιστήμης από κάθε δημόσιο έλεγχο. Ο Humboldt γνωρίζει ότι τα ανώτερα ιδρύματα υπάρχουν μέσα σε πολιτική κοινότητα και χρηματοδοτούνται, ρυθμίζονται και πρέπει να προστατεύονται από το κράτος. Γι’ αυτό και αναγνωρίζει, όπως είδαμε, ότι το πανεπιστήμιο έχει στενότερη σχέση με το άμεσο συμφέρον του κράτους, ενώ η Ακαδημία πρέπει να διατηρεί μεγαλύτερη αυτονομία. Το αίτημά του δεν είναι η αναρχική αυτονόμηση της γνώσης, αλλά μια λεπτή ισορροπία: δημόσιος χαρακτήρας χωρίς πολιτική χειραγώγηση, θεσμική ευθύνη χωρίς διατεταγμένη σκέψη. Ο Humboldt υπενθυμίζει ότι η ανεξαρτησία της επιστήμης δεν είναι αντίθετη προς το δημόσιο συμφέρον· είναι ένας από τους όρους του.

Η επιμονή και η έμφαση του Humboldt στην ελευθερία της επιστήμης και την προστασία της έχει πολλές διαστάσεις. Πρώτα απ᾽ όλα συνδέεται με μια νέα αντίληψη περί επιστημονικής γνώσης και παιδείας, η οποία αντιβαίνει σε όσα ίσχυαν στις ακαδημίες και τα πανεπιστήμια του διαφωτισμού, όπου κυριαρχούσε ο καμεραλιστικός ωφελιμισμός. Σύμφωνα με τον Humboldt –που εδώ ακολουθεί τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, ο οποίος, ας μη το λησμονούμε, ανήκε και αυτός, όσο τουλάχιστον ζούσε ο δάσκαλός του, στην Ακαδημία– η επιστήμη, η επιστημονική γνώση και η παιδεία έχουν το νόημα και τον σκοπό τους στον ίδιο τους τον εαυτό και όχι στην χρήση τους από το κράτος ή σε οποιαδήποτε άλλη εξωτερική σκοπιμότητα. Τούτο συμβαίνει επειδή, κατά τον Γερμανό θεωρητικό, η επιστήμη και η επιστημονική δραστηριότητα είναι η κατ᾽ εξοχήν παιδευτική και μορφωτική δύναμη και δραστηριότητα, η οποία κατά την επιτέλεσή της στρέφεται, διαπλάθοντάς τον, στον ίδιο της τον εαυτό.

Δεύτερον, με την ιδιαίτερη έμφαση στην ανεξαρτησία και την αυτονομία της επιστήμης και γενικότερα στην ακαδημαϊκή ελευθερία ο Humboldt επιδιώκει και κάτι άλλο: να αποτρέψει ενδεχόμενες προληπτικές κατασταλτικές ενέργειες του κράτους εις βάρος της ακαδημαϊκής κοινότητας, η οποία δεν είχε μείνει τότε ανεπηρέαστη από τις επαναστατικές εξελίξεις του 1789 στην Γαλλία.

Τρίτον, επειδή συνδέει την ανεξαρτησία με την εσωτερική κριτική της επιστημονικής κοινότητας. Η Ακαδημία, λέει ο Humboldt, είναι μια κοινωνία που προορίζεται να υποβάλλει την εργασία του καθενός στην κρίση όλων. Εδώ προαναγγέλλεται μια βασική αρχή της νεότερης επιστήμης: η αλήθεια δεν κατοχυρώνεται ούτε από τον τίτλο ούτε από τη διοίκηση, αλλά από τη δημόσια, τεκμηριωμένη, απαιτητική κριτική μεταξύ ομοτίμων. Στο ευρύτερο κείμενο ο Humboldt προσθέτει ότι τα ανώτερα ιδρύματα συνδέουν την αντικειμενική επιστήμη με τη συγκρότηση του υποκειμένου, ότι η επιστήμη πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα που δεν έχει οριστικά λυθεί, και ότι η σχέση διδάσκοντος και φοιτητή αλλάζει, επειδή αμφότεροι υπηρετούν την ίδια την επιστημονική αναζήτηση. Η θέση αυτή παραμένει εξαιρετικά ζωντανή: ένα πανεπιστήμιο δεν είναι απλώς χώρος μετάδοσης έτοιμων γνώσεων, αλλά κοινότητα όπου οι φοιτητές μαθαίνουν να συμμετέχουν στη διαδικασία της έρευνας.

Στο σημείο αυτό όμως οι ρητές ή υπόρρητες επισημάνσεις του Humboldt καθίστανται εντυπωσιακά επίκαιρες και για την εποχή μας.

Οι Ακαδημίες, καθώς και η ακαδημαϊκή ελευθερία και ό,τι αυτή προϋποθέτει και συνεπάγεται, αποτελούν, όπως είπαμε, συστατικό στοιχείο της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Στις μέρες μας, ωστόσο, είναι πρόδηλο ότι η ακαδημαϊκή ελευθερία, αλλά και η ίδια η επιστήμη απειλείται τόσο από εσωτερικούς όσο και από εξωτερικούς κινδύνους στις χώρες της Δύσης. Ακραία ρεύματα αμφισβητούν ανοιχτά επιστημονικά δεδομένα, επιστήμες και επιστήμονες και απειλούν να καταργήσουν την ακαδημαϊκή ελευθερία –και όχι μόνον αυτή. Στις Η.Π.Α τούτο είναι, όπως όλοι γνωρίζουμε, ήδη πικρή πραγματικότητα: Η επικράτηση του ακραίου λαϊκισμού έφερε περικοπές δισεκατομμυρίων δολαρίων από ερευνητικά κονδύλια, κατάργηση ολόκληρων επιστημονικών κλάδων κατά προτίμηση στις ανθρωπιστικές επιστήμες, απολύσεις ερευνητών, κατευθυντήριες γραμμές για τις διοικήσεις των πανεπιστημίων, λογοκρισία και απαγορεύσεις στα αντικείμενα της έρευνας και της διδασκαλίας, απροκάλυπτους εκβιασμούς και απειλές στο πεδίο της χρηματοδότησης και της φορολογίας των ανωτάτων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων κ.ο.κ.

Γι’ αυτό η σημασία των απόψεων που αναπτύξαμε είναι σήμερα πολύ μεγάλη. Ο Humboldt μάς καλεί να υπερασπιστούμε θεσμούς γνώσης που να αντέχουν την αβεβαιότητα, την καθυστέρηση, το ρίσκο, την εσωτερική διαφωνία και τη σχετική απόσταση από την εξουσία. Δεν μας ζητεί να εξιδανικεύσουμε μια αυτάρεσκη ακαδημαϊκή απομόνωση· μας ζητεί να κατανοήσουμε ότι χωρίς τέτοιους χώρους καμία κοινωνία δεν μπορεί να διαθέτει πραγματικά ελεύθερη επιστήμη. Το γεγονός ότι το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου αναδείχθηκε σε πρότυπο διδασκαλίας και έρευνας δείχνει πόσο γόνιμη υπήρξε ιστορικά αυτή η σύλληψη. Η βαθύτερη, όμως, επικαιρότητά της είναι άλλη: σε μια εποχή όπου το πανεπιστήμιο πιέζεται ταυτόχρονα από το κράτος, την αγορά, τη γραφειοκρατία και τις ψηφιακές πλατφόρμες, η humboldtιανή ιδέα της θεσμικά προστατευμένης ελευθερίας παραμένει είναι μία από τις πιο σοβαρές και χρήσιμες προσεγγίσεις στο πολύτιμο δημόσιο αγαθό της επιστημονικής γνώσης.

Είναι αναγκαίο να επισημάνουμε εδώ καταλήγοντας το γεγονός ότι η εν λόγω προσέγγιση επιχειρείται στο πολιτικό πλαίσιο μιας πεφωτισμένης μοναρχίας. Ο –μεταξύ άλλων και διεισδυτικός πολιτικός στοχαστής – Humboldt ήταν και παρέμεινε σε όλη του την ζωή οπαδός του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης και είχε πλήρη συνείδηση ότι η επιστημονική γνώση και ο θεσμός της ακαδημίας γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν στο πολύ εύθραυστο και ευάλωτο περιβάλλον της αρχαίας αθηναϊκής δημοκρατίας, η οποία, όπως κάθε σοβαρή δημοκρατία, δεν ανεχόταν μόνο, αλλά θεωρούσε συστατικό της στοιχείο την κριτική της αντιμετώπιση από τους πολίτες της. Σήμερα συνειδητοποιούμε και εμείς με οδυνηρό τρόπο ότι, όπως η αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία και ο αρχαιοελληνικός διαφωτισμός με όλες τις ατέλειες τους, έτσι και η δική μας, εξίσου ατελής ελληνική και ευρωπαϊκή δημοκρατία, η οποία έχει τις ρίζες στον Νεωτερικό Διαφωτισμό και την Γαλλική Επανάσταση, ενδέχεται, αν δεν την προστατεύσουμε, να αποδειχθεί ένα φευγαλέο φωτεινό επεισόδιο στην σκοτεινή ιστορία της ανθρωπότητας. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι στις μέρες μας για τον χαρακτηρισμό της εποχής μας χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο η φρικώδης φράση «σκοτεινός διαφωτισμός», Dark Enlightenment …

1ο Συνέδριο:
«Διακυβέρνηση: Εθνικές αναϊεραρχήσεις-διεθνείς καταναγκασμοί»

Διοργάνωση:
Ακαδημαϊκός και πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Προκόπης Παυλόπουλος, και Τάσος Γιαννίτσης, Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην Υπουργός.

Το ισχύον μοντέλο διακυβέρνησης περιστρέφεται γύρω από τον εκλογικό κύκλο, που δημιουργεί περιορισμούς σε κάθε κυβέρνηση για το πώς μπορεί να διαμορφώσει το πρόγραμμά της, (που) συνεπώς αποδεικνύεται ατελέσφορο.

Ως εκ τούτου θα πρέπει να σκεφτούμε εναλλακτικά υποδείγματα διακυβέρνησης, τα οποία αντί να περιστρέφονται γύρω από τη εκλογική ή την προεκλογική λογική, θα περιστρέφονται γύρω από θέματα ουσίας, που είναι και τα κύρια, δηλαδή τις προκλήσεις στην κοινωνία.

Σε συνεργασία με την Τράπεζα της Ελλάδος και το Ίδρυμα Εκτύπωσης Τραπεζογραμματίων και Αξιών θα κυκλοφορήσουν στο τέλος Απριλίου 1.000 αναμνηστικά μετάλλια αργυρού χρώματος, διαμέτρου 40,00 χιλιοστών, σε ποιότητα τύπωσης λαμπρή ακυκλοφόρητη, τα οποία θα διατίθενται σε ειδική συσκευασία.

2ο Συνέδριο-Πυλώνας:
Τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακή τεχνολογία

Παρασκευή 15 Μαΐου 2026
Ώρα 17:00

Διοργάνωση:
Ακαδημαϊκοί Χρίστος Παπαδημητρίου και Παύλος Σούρλας

Διεξαγωγή:
Ανατολική Αίθουσα Μεγάρου Ακαδημίας Αθηνών (Πανεπιστημίου 28)

Είσοδος ελεύθερη

Κλείνοντας έναν αιώνα θεσμικής παρουσίας, η Ακαδημία Αθηνών σας προσκαλεί στο δεύτερο κατά σειρά συνέδριο, επί συνόλου πέντε συνεδρίων που λαμβάνουν χώρα εντός του επετειακού έτους 2026, το οποίο διοργανώνει την Παρασκευή 15 Μαΐου 2026 και ώρα 17.00 και έχει ως θέμα την

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ

Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) αναδεικνύεται σήμερα ως το πιο δυναμικό και πολυσυζητημένο πεδίο της σύγχρονης επιστήμης. Καταξιωμένοι ερευνητές και επιστήμονες επιχειρούν να αποτυπώσουν τις διαστάσεις του φαινομένου: τα συστήματα ΤΝ και τις καινοφανείς προκλήσεις που αυτά δημιουργούν, τους τρόπους με τους οποίους μετασχηματίζουν διαφορετικά επιστημονικά πεδία και τα ηθικά διλήμματα που συνεπάγεται η χρήση τους.

Δυνατότητα διαδικτυακής παρακολούθησης μέσω του ακόλουθου συνδέσμου

Διοργάνωση:
Ακαδημαϊκός Αντωνία Τριχοπούλου (Δημόσια Υγεία)

Θέμα:
Ο Κήπος του Ιπποκράτη: Από την Αρχαία Ιατρική στην Σύγχρονη Υγειονομική Πολιτική

Υπόθεση:
Η Αντωνία Τριχοπούλου, αναγνωρισμένη επιστήμονας στον τομέα της δημόσιας υγείας, θα παρουσιάσει την ιστορική σημασία του “Κήπου του Ιπποκράτη” στην Κω, εξετάζοντας τον ρόλο της φυσικής ιατρικής και της διατροφής στην αρχαία Ελλάδα και πώς αυτή η παράδοση συνδέεται με τις σύγχρονες επιστημονικές έρευνες για την υγεία. Το θέμα θα εστιάσει στην ιστορία της ιατρικής ως πηγή έμπνευσης για τη σύγχρονη δημόσια υγεία και τις καινοτομίες στον τομέα της πρόληψης μέσω της φύσης

Χώρος:
Στοά του Αττάλου ή Αρχαία Αγορά

3ο Συνέδριο-Πυλώνας:
Κλιματική κρίση – Λειψυδρία: Ελλάδα – Μεσόγειος

Διεθνές συνέδριο

Διοργάνωση:
Ακαδημαϊκός Χρήστος Ζερεφός

• Ενδείξεις από το παρελθόν ( η μεγάλη λειψυδρία 1989 – 1992) – Εκτιμήσεις για το μέλλον

• Διερεύνηση αιτιών και απροσδόκητες συνάφειες : Ηφαίστεια, αλλαγή σύστασης της ατμόσφαιρας

• Το σενάριο για μεταφορά της Τεχεράνης (10 εκατομμύρια κάτοικοι)

Η Ακαδημία Αθηνών σε συνδιοργάνωση με τον Οργανισμό Έρευνας και Ανάλυσης διαΝΕΟσις παρουσιάζουν τα αποτελέσματα έρευνας κυρίως μεταξύ φοιτητών, αν κι όχι μόνον, σχετικά με τον ρόλο, την προσφορά και το μέλλον της Ακαδημίας Αθηνών και του ερευνητικού έργου στην Ελλάδα. Τα ερωτήματα της έρευνας επιδιώκουν να καταγράψουν τί γνωρίζουν οι νέοι για την Ακαδημία, τον ρόλο αλλά και το ερευνητικό της έργο, τί περιμένουν από εκείνη τις δεκαετίες που έρχονται, πώς αποτιμούν τη συμβολή της στην αντιμετώπιση των κοινωνικών προκλήσεων, με ποιους τρόπους θα πλησίαζε περισσότερο τους φοιτητές και ευρύτερα τους νέους.

Χώρος:
Ακαδημία Αθηνών, Ανατολική Αίθουσα

Ώρα έναρξης:
18:30

Είσοδος ελεύθερη κατόπιν προκράτησης

Πανευρωπαϊκή κυκλοφορία 740.000 νομισμάτων σε συνεργασία με την Τράπεζα της Ελλάδος & του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών

Διάθεση συλλεκτικού νομίσματος σε κυκλοφοριακή έκδοση